Skrivarstuå - Langset: SEGNER- GÅTER- FOLKETRU FRÅ NORDMØR

Skrivarstuå— e-tekst ?

Under arbeid...

SEGNER — GÅTER — FOLKETRU

frå Nordmør

samla ved Edvard Langset

Edvard Langset — f. 1867 - d. 1924

Norsk Folkeminnelags skrifter — nr. 61

Oslo (Norsk Folkeminnelag), 1948

Nettutgåve: Skrivarstuå 2000

Innhaldsliste.

Forord til nettutgåva.
Forord.
Edvard Langset.
   I. På sjøa.
II. Haubokkjen. Gåssin. Tuftkallar etc.
III. Juttulla.
IV. Blåfolkje. Govetrå. Huldra.
   V. Verjen.
VI. Skrømt. Varsel (faurtru). Gamlinn.
VII. Svartbokja. Ronkalla. Kloke folk. Råe å slekt.
VIII. Tru om Ban, Bryllaup å Dauen, Varsel å merkje, Arbeid å stell.
IX. Gåtå. Banremså å Viså.
   X. Forteljarar.

Forord til nettutgåva.

Faksimile av tittelbladet frå 1948

Forord.

Det er 27 år siden Norsk Folkeminnelag 1921 utgav en samling folkeeventyr fra Nordmør av Edvard Langset, 25 eventyr, sterkt særpreget, med en ny, lokal form av norsk eventyrfortelling. Langset selv var syk dengang denne boken kom, og han døde noen år efter, men ved hans virke er et rikt utvalg av Nordmøres tradisjon bevart for alle tider. Det er 14 bind i Norsk Folkeminnesamling, tilsammen omtrent 3500 sider; det første datert 1915, det siste 1923, året før Langset døde.
Til dette nye utvalg av hans samlinger har hans slektning M. Hareide skrevet en kort biografi. Få samlere har arbeidet så iherdig som Langset, selv om en av hans brev kan se at det ofte var slitsomt når tid og penger ikke strakk til. Men han drev på. Han likte å samle, likte å snakke med folk. En kan se det av de notiser og små bemerkninger han ofte føyer til. Han har et skarpt øre for underklangen i en replikk, han gleder sig over en fyndig vending. Derfor blev hans oppskrifter så tilforladelige. Sjelden har stipendier til innsamling vært så vel anvendt.
I dette bind er utvalget gjort av undertegnede. Det meste er sagn, der er noen prøver på annet stoff, men ingen eventyr, skjønt der var nok å ta av. Men det får komme i senere bind. Sprogformen var ikke så liketil å finne frem til. Langset skrev bygdemål, fra Nordmørsbygdene, hvor han samlet det meste, men også fra grannebygder nordover. Men han skriver selv 1916: «Å skrive kvart ordet i eit bygdemål med same stavemåte er eit drjugt arbeid, og det vert ikkje gjort alltid her». Om en så normaliserte sproget helt, ville altfor meget av det karakteristiske preg gå tapt, men om en ville prøve å beholde bygdemålene helt ut, ville boken virke ukjent og vanskelig å lese for folk annetsteds fra. Så prøvet en å gå en middlvei, slik Langset selv ville gjort det. Mer er bevart av bygdemålet enn i Folkeminnelagets bøker ellers, men skrivemåte og former er lempet på slik at de ikke skal virke altfor fremmede. Dette arbeide er utført av en kyndig mann, som selv hører til i disse bygdene, stud. phil. Olav Grip.

Reidar Th. Christiansen.

[Til Innhaldslista]

Edvard Langset

var av god, gamal bondeætt. Faren, Ole Gundersen Langset, var gardmansson frå garden Eikrem i «Straumsnesa». Som ung gjekk han i smedlære i Kristiansund. Der vart han kjend med Ole Vig og oppglødd for dei tankane han bar fram, og det var han so lenge han levde. Han var alltid glad i bøker, las mykje og var ein varm opplysningsvenn. Han vart gift med Eli Olsdotter Langset — av den kjende Aspeslekta. Dei kjøpte ein lut av Langsetgarden, som han dreiv godt opp.
       Desse to skapte seg ein gild heim i ein frodig natur med eit storlagt utsyn over Sundalsfjorden. Der var både tradisjon og kultur i denne heimen. Ole Langset var ein velvyrd mann. I mange år var han medlem av både herads- og skulestyre.
       I denne heimen vart då Edvard Langset fødd 1867. Han var den 7de av 9 sysken. Den eldste fekk garden, 2 dø i ung alder. 1 vart prest i Amerika, 2 blei lærarinner og Edvard lærar. Dette fortel ikkje lite om heimen og interessene der.
       I 16-17 års alderen fekk Edvard giktfeber og ein hjartefeil som han drogst med heile livet, og som han alltid måtte vera på vakt mot. Ihuga arbeidsmann som han var, lærde denne feilen han til å gå fram med varsemd og seig trott. Dette sette nok merket sitt på alt han gjorde.
       1886-87 gjekk han amtsskulen i heimbygda. Der var då den kjende skulemannen John Olafsen styrar —. 1889-1891 gjekk han på Klæbo seminar. Då han var ferdig der, reiste han ein tur rundt og selde «Tusenhjem forlags bøker». Det ga lite i pungen, men han fekk sjå seg om i landet, fekk auka menneskekunnskapen sin og, vil eg tru, lærde seg til å få folk til å tala —. Noko som kom han til nytte seinare.
       Han fekk so lærarpost i Bjugn. Derfrå kom han i 1893 til Hevne, visstnok i 1906 til Frei og endeleg i 1916 til Ulset i heimbygda. Der var han då til sin dø. Langset hadde eit godt lag med barn og var ein framifrå dugande lærar.
       Med han var på Frei, gifta han seg med Marta Lyngstad. Med henne hadde han 3 barn — ei gjente og to gutar. Langset hadde nett bygd seg hus på farsgarden då han dø. Enkja selde huset og flytte heim til farsgarden Lyngstad.
       Langset fekk og bygd hus og skipa eit bygdemuseum i heimbygda. Han arbeidde for å få folkehøgskule i bygda og fekk det. Ei tid var han formann i Nordmøre ungdomslag. Han var og med i styret for Nordmøre mållag.
       Vinteren 1899-1900 var han og eg i lag på Askov folkehøgskule. Der kom me saman med ungdomar frå mange land. Eit samvær som måtte få sitt å seia for eins eiga utvikling.
       Tyskland hadde, som ein veit, i 1894 sett rovkloa inn i det danske folkehjartet. Ho stod der framleis. Det valda pine og sår sorg. Me nordmenn syrgde med. Men der var ogso eit anna land som bruka rovkloa då. Britiske soldatar hadde det anvindt med å drepa buarar. Fridomen åt dette vesle folket skulle kverkast. Danmark sendte ei stor gåve av smør til desse britiske soldatane. Me nordmenn la ikkje skjul på kva me meinte om slikt.
       Hausten 1899 hadde B. B. reist seg i alt sitt velde mot måltrollet i Noreg, og Kielland hadde sett kniven i målkalven. Stridsbulderet nådde Danmarko og. Ein velvyrd dansk vitskapsmann kasta i nasa på oss nordmenn m. a.: «Tror I norske målstrævere at vi vil tillade Eder at inskrænke vort sprogområde!»
       Eg nemner dette, for eg trur at desse hendingane har hatt mykje å seia for Langset. Det har synt seg m. a. i boka hans «Fridomsstrid», og i innlegg han skreiv om striden mellom Island og Danmark i 1908. «Berlingske Tidende» skreiv om dette m. a.: «Det værste, som endnu er fremkommet er dog en Opfordring i Reykjavikbladet «Isafold» for 20de Juni, hvori en Nordmand ved Navn Edvard Langset fra Nordmøre ligefrem opfordrer Islænderne til at skabe sig fuld Selvstændighed og gøre Island til en Republik, og hvori han erklærer, at Nordmænderne må understøtte Islenderne.» Bladet sluttar med «at det sikkert var på Tide, at der fra norsk ansvarlig Side sættes en alvorlig Stopper for en Agitation, som begynder at gøre et meget uhyggeligt Indtryk i Danmark.»
       Kanskje enda meir å seia for den seinare folkeminnesamlaren hadde førelesingane folkloristen Henning Frederik Feilberg heldt på Askov. Om han må ein vel kunne seia at han var talar og folkeminnegranskar av Guds nåde. Når han kom på talarstolen, sat me som trylte. Ansiktet hans stråla. Røysta hans var musikk. Orda hans lyste og varma. Ein komande folkeminnesamlar kunne knapt ha fått betre dåp.
       Der det var noko å læra, såg ein gjerne Langset. Han gjekk fleire lærarskeid, eit skeid for folkeminnesamlarar, og ei tid gjekk han og høyrde førelesingar ved Universitetet. Soleis høyrde han i 1903 professor Marius Hægstad sine førelesingar i nynorsk.
       Langset tok tidleg til å skriva i blada. Det heldt han fram med heile livet. Det var ikkje berre hjartesakene sine, målsak og fråhaldssak, han skreiv om. Nei, han interesserte seg for alt som han meinte kunne gjera livet lettare og rikare. Han arbeidde for det og skreiv om det, gjerne korte tankeklåre småstubbar. Han skreiv om det han fann skeivt, rangt og nedbrytande og kunde då vera kvass.
       Han måtte, som so mange av oss som no er gamle, læra seg sjølv nynorsk. Då eg kom til Langset fyrste gongen sumaren 1898, fann eg han «på stovelofta» i arbeid med ei forteljing og med Aasen og Ross som flittig rådspurde vegvisarar. Han skreiv fleire forteljingar og spelstykke.
       Langset var ein original, rettskoren, grei mann, ærleg og pålitande, aldreg småleg, alltid hjelpsam, alltid varsam. Kunne han ikkje seia sant utan å gjera unødig vondt, tagde han. Det har vore sagt om han at han var ein nordmøring utan svik. Han var og ein nordmann utan svik, men han var ogso mykje meir: Han var eit menneske utan svik.
       Hjartefeilen hans tok til slutt, so altfor tidleg, livet av han. Han dø i heimen sin 12. mai 1924 og er gravlagd på kyrkjegarden i heimbygda.

M. Hareide.

[Til Innhaldslista]

I — På sjøa.

[Havmann] [Havhesten] [Sjøormen] [Varsel] [Draugen]

Havmann.

Havhesten.

Sjøormen.

Varsel.

Draugen.

[Til Innhaldslista]

II — Haubokkjen. Gåssin. Tuftkallar etc.

1.

Det va ein gong at to fiskara skull ro på sjø'n å fisk. Med det sommå dem skull stig inni båten, kom det ein frammun mann med handsnør å skinnklæ å villa varra med.
       Dem va ikkje nokko haua te di. Men så gikk 'n inni å sett se å tok eit par åra lell. Det va trirøing dem ha. No villa 'sa to karrann ro på sine med. Men han va så sterk at 'n rodd på eit anna med, om dem rodd alt med dem va god te hin vei'n.
       Rett så det va la 'n inn årann å kasta ut. Å det gjor di anner to karrann å. No dro dem fisk allsammen, men frammunnkar'n dro mest. Så dro dem last ti båten å reist heim. Så bytt dem det ti tri lik store lotta.
       «Ska di ikkje ha båsslott?» 1, sa 'n. «Nei, si du fann ti 'ta mede, så vi fekk så mykje fisk, så vill vi ikkje ha det», sa dem.
       Så ba dem om at 'n mått varra med dem fleir gong. Da dem kom i land sto hest ferdig te å kjør fiskjen hass.
       Dem såg 'n ikkje att sia.
       (Hustad)
1 båsslott: båtslott

2.

Ein stass drømt 1 konnå på garda at haubokkjen villa lån smør tå 'na. Ho drømt å kor 'å skull sett det. Å der sett 'å det ti ei krokk med hanka ti. Da det lei om ei ti te, sto smøre der på sommå flekkja. Da va det ein dyr gullring i hava på krusen. 2
Det va takk for låne.
(Hustad)
1 På Hustad segjer folk: drøymte.
2 Forteljaren sa ein gon: krokk' å ein gong: krus, og ein gong: hankje og ein gong hav, slik som eg her hev skrive ned.